Önce kitabın ismi ilgimi çekti, sonra da tanıtım bültenindeki şu cümle: “Küfrün yeri geldiğinde gerekli ve yararlı olabildiğine de değinen ‘Yok Ebesinin Örekesi’, küfretmenin lisanlar, beşerler, alakalar, cinsiyetler, kültürler, hukuklar ortası ve ötesi farkını, benzerliklerini hem akademik hem de kültürel referanslar ve eğlenceli örneklerle anlatıyor.” Artan merakımla kitabı okudum ve yayıneviyle bağlantıya geçip sorularımı Londra Üniversitesi Royal Holloway’de uygulamalı etik, mantık, zihin ideolojisi, psikiyatri ideolojisi, lisan ideolojisi ve erken çağdaş ideoloji üzerine dersler de veren müellif Rebecca Roache’la paylaştım.
Bu kitabı yazma fikri nasıl oluştu?
Dili ‘sterilize etme’ sıkıntısının nasıl çalıştığı üzerine baş yormak bu bahisteki ilgimi tetikledi. ‘Sterilizasyon’, yazılı bir küfür sözündeki kimi yahut tüm harflerin yıldız işaretleri yahut öbür sembollerle değiştirilerek küfür sözünü kısmen sansürlemenin bir yolu. Pekâlâ anlaşılmasına karşın sterilize küfürlerin sansürlenmemiş küfürlere göre daha az kırıcı olduğu düşünülüyor. Bu nasıl olabiliyor? Bu sorunun hiçbir araştırmacı ya da filozof tarafından cevaplanmadığını gördüm ve dikkatimi bu tarafa verdim.
Bazı ortamlarda -mesela maçlarda- rahatça küfrederken neden öbür yerde bu kadar rahat küfretmiyoruz?
Girdiğimiz ortama nazaran küfre uzaklığımız değişiyor. Görgü kuralının kıymetli bir fonksiyonu birtakım durumlarda davranışların öngörülebilir olmasını sağlamak, bilhassa yabancılarla irtibat kurarken bu oldukça kıymetli oluyor. Bir başka kıymetli husus da hürmet. Resmi ortamlarda durum başkayken gayriresmi ortamlarda küfretme normlara muhalif bir davranış olmuyor. Tersine samimi ortamlarda dostluklardaki yakınlığın kurulmasını da mümkün kılıyor.
Pek çok küfür neden cinsiyet üzerine ağırlaşıyor?
Küfretmenin tabu sözcüklere odaklanması farklı: Seks, din, bedensel fonksiyonlar, hastalık vs. Bunun sebebinin sözcüklerin nasıl küfre dönüştüğüyle alakalı olduğunu düşünüyorum. Bir küfre dönüşmek için bir sözcüğün öncelikle uygunsuz ve potansiyel olarak saldırgan kabul edilmesi gerekiyor.
Cinsiyet eşitliğinin lisanda başladığı söylenir. Lisan nitekim kanıyı dönüştürebilir mi?
Küfürdeki cinsiyetçilik pek çok biçimde kendini gösteriyor: Mesela İngilizcede ‘cunt’ (kadın cinsel organı) sözü ‘cock’ (erkek cinsel organı) sözüne kıyasla daha saldırgan ve aşağılayıcıdır. Bunun bayan zulmüne dönüşüp dönüşmediği meçhul
olsa da bu durumun bayan düşmanlığına yönelik tutumları yansıttığı ortada.
Küfrün karakteristik özellikleri neler?
Küfür gücendiricidir. Tabu bahislerle alakalıdır. Küfretme bilhassa hislerin tabirinde tesirlidir. Dilbilimci Geoffrey Nunberg’un söylediği üzere “Küfürler hislerinizi betimlemez, onları gösterir”. Pek çok dilbilimcinin söylediği üzere küfretme dilbilimsel açıdan çokyönlüdür. Küfretmek, nörologların otomatik konuşma dediği şeyin bir kesimidir. Şuur yansıması olmadan küfredebiliriz, tıpkı “Ah”, “Hmmm” üzere sözleri kullanmamız, sayıları ezbere saymamız üzere.
Olumsuz istikametleri neler?
Küfretmeden söylemenin daha güç olacağı şeyleri söz etmemizi sağlıyor. Olumsuz tarafı tehditkâr ya da oldukça saldırgan bir üslupla kullanıldığında küfretmenin ıstırap ve sorun yarattığı gerçeği.
İyileştirici bir gücü var mı?
Psikolog Richard Stephens ve arkadaşlarının bir araştırması var: Beşerler ellerini soğuk suyun içine koyduklarında küfretmelerine müsaade verildiği takdirde çok daha uzun müddet dayanıklılık gösterebiliyor. Bu çalışma kendi başına büyüleyici lakin birçok insanı şaşırtmıyor: Parmağına ezkaza çekiçle vurduktan sonra küfreden rastgele biri acı karşısında küfrederek reaksiyon vermenin uygunlaştırıcı gücünü biliyor. Bir de şu var: Araştırmanın bulgularına nazaran küfretmek, acıya direnmemize en çok günlük hayatımızda çok serbestçe küfretmediğimizde yardımcı oluyor. Anlaşılan o ki küfretmek iyileştiricidir lakin yönetimli kullanmak gerekir.
Bazı beşerler küfrederken daha sofistike bir lisan kullanıyor. Bu bize neyi gösteriyor?
Ben söyleyenlerin yalancısıyım ancak İngilizce küfretmek, Rusça küfretmekle kıyaslandığında çok sıkıcıymış. Bana kalırsa sofistike küfürler eden birine dair çıkaracağımız sonuçlarla sofistike bir lisan kullanan bireye dair yapacağımız çıkarımlar emsal olacaktır. Bu noktada da bir taraflılık ve önyargı kelam konusu. Uygun eğitimli, üst sınıfa ilişkin şahısların küfretmesinin verdiği hissiyatla eğitimsiz ya da daha az eğitimli ve alt sınıftan bireylerin küfretmesinin yarattığı hissiyat birebir değil.
‘Çocuklarım daha evvel hiç duymadığım sözler kullanıyor, birden fazla TikTok’tan’
Çocuklar ve küfür konusunda neler söyleyebilirsiniz?
Çocukların güzel bireyler olarak yetişmesi çok kıymetli. Nezaketin gerektiği bağlamlarda küfretmemelerinin onlara öğretilmesi de bunun değerli bir modülü. Bunun yanında çocuklar küfürleri ebeveyninden ya da ailesinden öğrenmiyor, başka çocuklardan ve ebeveynlerinin onaylamadığı TV programlarından öğreniyor. Çocukları toplumsallaştırmak elbette kıymetli lakin onları küfürden ‘korumak’ için fazla çoka kaçmak da
makus niyetli olabilir. 18 yaşına kadar hiç küfür öğrenmemiş biriyle karşılaştığımızda muhtemelen o kişinin çok sıhhatsiz ve sınırlayıcı bir yetiştirmeye maruz kaldığını düşünürüz.
Sizce yapay zekâ ve toplumsal medya yeni küfürlerin ortaya çıkmasına sebep olacak mı?
Kesinlikle, toplumsal medya aslında başlı başına her türlü yeni kavramın oluşmasına sebep oluyor, bunların içinde elbette küfürler de var. Çocuklarım daha evvel hiç duymadığım yeni sözler kullanıyor, birçoklarını da TikTok’tan öğreniyorlar. Bu noktada nasıl bir rol oynayacağını çok kestiremiyorum, bunu görmek enteresan olacak.
